O‘ZBEK TILIDA SO‘Z BIRIKMASI IYERARXIYASI: FE’L VALENTLIGI VA HOKIM–TOBE MUNOSABATLARI

Authors

  • Madina Ziyadullayeva Samarqand davlat chet tillari instituti tayanch doktoranti Author

DOI:

https://doi.org/10.2024/m3ykhk24

Keywords:

so‘z birikmasi, hokim so‘z, tobe so‘z, fe’l valentligi, aktant, boshqaruv, kelishik, ko‘makchi, iyerarxiya, fe’lli birikma.

Abstract

Maqolada o‘zbek tilidagi so‘z birikmalari doirasida hokim–tobe munosabatining ierarxik tabiati fe’l valentligi asosida izohlanadi. Yondashuvda fe’l hokim birlik sifatida olinib, uning valentlik uyalari (obyekt, adresat, manba va h.k.) tobe komponentlarning kelishik va ko‘makchi vositalar orqali ifodalanishi bilan bog‘lanadi. Tadqiqot metodida so‘z birikmasi darajasiga moslashtirilgan valentlik-profil (P0/P1/P2) hamda slotlarni aniqlash uchun operatsion diagnostik qoidalar taklif etiladi. Natijalarda 30 ta so‘z birikmasi misolida fe’l markazli va ot guruhi ichki iyerarxiyasi (ko‘p qavatlilik) ko‘rsatiladi, hamda valentlik iyerarxiyani skelet sifatida belgilashi asoslanadi.

References

Jabbarov R. O‘zbek tili so‘z birikmalari. Ziyonet resursi (PDF): https://api.ziyonet.uz/uploads/books/401/54e86a9f95059.pdf

Tesnière L. Éléments de syntaxe structurale. Valentlik va aktantlar haqidagi material (PDF/scan): https://www.home.uni-osnabrueck.de/bschwisc/archives/tesniere.pdf

Valency (linguistics). Umumiy sharh: https://en.wikipedia.org/wiki/Valency_(linguistics)

Ro‘ziqulov S. Fe’lda valentlik. (PDF): https://in-academy.uz/index.php/cajmrms/article/download/49383/31416/54161

Abdullayeva O.X., Nizomova va boshq. O‘zbek tilshunosligida so‘z birikmasiga ta’rif va tasnif masalalari (PDF): https://tsuull.uz/sites/default/files/xal.konf_.abdullayeva_nizomova.pdf

Jahon va o‘zbek tilshunosligida valentlik masalasi (ResearchGate): https://www.researchgate.net/publication/387710211_JAHON_VA_O%27ZBEK_TILSHUNOSLIGIDA_VALENTLIK_MASALASITHE_PROBLEM_OF_VALENCE_IN_WORLD_AND_UZBEK_LINGUISTICSPROBLEMA_VALENTNOSTI_V_MIROVOM_I_UZBEKSKOM_AZYKOZNANII

Xudayarova S. O‘zbek tilidagi so‘z birikmalarini modellashtirish (LSQ va qoliplar) (PDF): https://compling.navoiy-uni.uz/index.php/conferences/article/download/318/321/955

De Gruyter. Valentlik nazariyasi va grammatikadagi o‘rni (bob): https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/9783110198775.1.3/html

Tesnière asari bo‘yicha ilmiy sharh (Revue Romane, PDF): https://tidsskrift.dk/revue_romane/article/download/29324/26260/68964

So‘z birikmasi bo‘yicha o‘quv-uslubiy slayd (PDF): https://iht.uz/download/slides/2kurs/mothertongue/003_mavzu_3_dars_3_kurs_2_So%27z%20birikmasi_Tobe_bog%27lanish.pdf

Saussure F. de. Course in General Linguistics. (PDF): https://pfy.at/wp-content/uploads/2022/01/saussure_course_in_general_linguistics.pdf

Gramota.ru. “Словосочетание. Связь слов в словосочетании” (ma’lumotnoma): https://gramota.ru/biblioteka/spravochniki/russkij-yazyk-kratkij-teoreticheskij-kurs-dlya-shkolnikov/predlozhenie

Xayrullayev X. Z. So‘z, so‘z birikmasi va gapning predikativlikka munosabati: filologiya fanlari nomzodi diss. avtoreferati. Toshkent, 2001.

Rahmatullayev Sh. Hozirgi adabiy o‘zbek tili. Toshkent, 2006.

Solntsev V.M. Язык как системно-структурное образование. Москва, 1971.

Rojdestvenskiy Yu.V. Лекции по общему языкознанию. Москва, 1990.

Maslov Yu.S. “Об основных и промежуточных ярусах в структуре языка”. Вопросы языкознания, 1968, №4.

Turabov A.M. Kichik sintaksis muammolari: filologiya fanlari doktori (DSc) dissertatsiyasi avtoreferati. Samarqand, 2023. (SamDU rasmiy sayti, PDF).

Downloads

Published

2026-02-27

How to Cite

Ziyadullayeva, M. (2026). O‘ZBEK TILIDA SO‘Z BIRIKMASI IYERARXIYASI: FE’L VALENTLIGI VA HOKIM–TOBE MUNOSABATLARI. Conference Proceedings: Fostering Your Research Spirit, 127-131. https://doi.org/10.2024/m3ykhk24

Similar Articles

1-10 of 347

You may also start an advanced similarity search for this article.