O‘ZBEK TILIDA SO‘Z BIRIKMASI IYERARXIYASI: FE’L VALENTLIGI VA HOKIM–TOBE MUNOSABATLARI
DOI:
https://doi.org/10.2024/m3ykhk24Keywords:
so‘z birikmasi, hokim so‘z, tobe so‘z, fe’l valentligi, aktant, boshqaruv, kelishik, ko‘makchi, iyerarxiya, fe’lli birikma.Abstract
Maqolada o‘zbek tilidagi so‘z birikmalari doirasida hokim–tobe munosabatining ierarxik tabiati fe’l valentligi asosida izohlanadi. Yondashuvda fe’l hokim birlik sifatida olinib, uning valentlik uyalari (obyekt, adresat, manba va h.k.) tobe komponentlarning kelishik va ko‘makchi vositalar orqali ifodalanishi bilan bog‘lanadi. Tadqiqot metodida so‘z birikmasi darajasiga moslashtirilgan valentlik-profil (P0/P1/P2) hamda slotlarni aniqlash uchun operatsion diagnostik qoidalar taklif etiladi. Natijalarda 30 ta so‘z birikmasi misolida fe’l markazli va ot guruhi ichki iyerarxiyasi (ko‘p qavatlilik) ko‘rsatiladi, hamda valentlik iyerarxiyani skelet sifatida belgilashi asoslanadi.
References
Jabbarov R. O‘zbek tili so‘z birikmalari. Ziyonet resursi (PDF): https://api.ziyonet.uz/uploads/books/401/54e86a9f95059.pdf
Tesnière L. Éléments de syntaxe structurale. Valentlik va aktantlar haqidagi material (PDF/scan): https://www.home.uni-osnabrueck.de/bschwisc/archives/tesniere.pdf
Valency (linguistics). Umumiy sharh: https://en.wikipedia.org/wiki/Valency_(linguistics)
Ro‘ziqulov S. Fe’lda valentlik. (PDF): https://in-academy.uz/index.php/cajmrms/article/download/49383/31416/54161
Abdullayeva O.X., Nizomova va boshq. O‘zbek tilshunosligida so‘z birikmasiga ta’rif va tasnif masalalari (PDF): https://tsuull.uz/sites/default/files/xal.konf_.abdullayeva_nizomova.pdf
Jahon va o‘zbek tilshunosligida valentlik masalasi (ResearchGate): https://www.researchgate.net/publication/387710211_JAHON_VA_O%27ZBEK_TILSHUNOSLIGIDA_VALENTLIK_MASALASITHE_PROBLEM_OF_VALENCE_IN_WORLD_AND_UZBEK_LINGUISTICSPROBLEMA_VALENTNOSTI_V_MIROVOM_I_UZBEKSKOM_AZYKOZNANII
Xudayarova S. O‘zbek tilidagi so‘z birikmalarini modellashtirish (LSQ va qoliplar) (PDF): https://compling.navoiy-uni.uz/index.php/conferences/article/download/318/321/955
De Gruyter. Valentlik nazariyasi va grammatikadagi o‘rni (bob): https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/9783110198775.1.3/html
Tesnière asari bo‘yicha ilmiy sharh (Revue Romane, PDF): https://tidsskrift.dk/revue_romane/article/download/29324/26260/68964
So‘z birikmasi bo‘yicha o‘quv-uslubiy slayd (PDF): https://iht.uz/download/slides/2kurs/mothertongue/003_mavzu_3_dars_3_kurs_2_So%27z%20birikmasi_Tobe_bog%27lanish.pdf
Saussure F. de. Course in General Linguistics. (PDF): https://pfy.at/wp-content/uploads/2022/01/saussure_course_in_general_linguistics.pdf
Gramota.ru. “Словосочетание. Связь слов в словосочетании” (ma’lumotnoma): https://gramota.ru/biblioteka/spravochniki/russkij-yazyk-kratkij-teoreticheskij-kurs-dlya-shkolnikov/predlozhenie
Xayrullayev X. Z. So‘z, so‘z birikmasi va gapning predikativlikka munosabati: filologiya fanlari nomzodi diss. avtoreferati. Toshkent, 2001.
Rahmatullayev Sh. Hozirgi adabiy o‘zbek tili. Toshkent, 2006.
Solntsev V.M. Язык как системно-структурное образование. Москва, 1971.
Rojdestvenskiy Yu.V. Лекции по общему языкознанию. Москва, 1990.
Maslov Yu.S. “Об основных и промежуточных ярусах в структуре языка”. Вопросы языкознания, 1968, №4.
Turabov A.M. Kichik sintaksis muammolari: filologiya fanlari doktori (DSc) dissertatsiyasi avtoreferati. Samarqand, 2023. (SamDU rasmiy sayti, PDF).
Downloads
Published
Conference Proceedings Volume
Section
License
Copyright (c) 2026 Madina Ziyadullayeva (Author)

This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 International License.
